Posiblemente a lista podería ser longa, mais estas Cantareiras do Xallas representan á perfección a esencia do que queremos transmitir: a importancia da cultura propia e de poñer en valor ese facho que, durante décadas, mantiveron aceso mulleres como as que a continuación homenaxeamos.
Concepción Mouro: a primeira mineira e memoria das coplas
Concepción Mouro Rodríguez foi a primeira muller mineira na histórica mina de Varilongo:
“Eu fun a primeira que comezou un día que estaba coas vacas. Viñeron uns homes da zona de Grixoa e Cuns con martelos, petando nas pedras, buscando volframio. Eu tiña uns once anos. Desde aquel día non volvín á escola. Non perdín nin un só día de ir ó mineral”.
Desde nena demostrou unha especial habilidade para as coplas e, grazas á súa memoria prodixiosa, converteuse nun referente cultural. Polo seu fogar de San Salvador pasaron investigadores e músicos, como Xabier Díaz, quen incorporou ao seu repertorio pezas aprendidas da súa querida «Concha» que figura tamén no Cancioneiro Galego Serodio 1989-2012.
Sobre ela, declarou Díaz nunha entrevista en Radio Xallas:»É unha das informantes e das persoas das que gardo un cariño máis especial. Concepción é unha fonte de sabedoría, unha muller marabillosa, pausada, lúcida… un faro».
Na súa familia a música formou parte do ADN:“Cantar e bailar veunos de raza a todos. A miña avoa cantaba moi ben, e o meu avó tamén. Tiñan castañetas e meu avó bailaba ó solto con tres ou catro mulleres”.
A ledicia aparecía mesmo nos tempos duros:“Meus avós chegaban á curva de Santa Sabiña, guindaban os zocos novos e ían para o campo, de merenda, e cantaban”.
E así lembraba as súas terras de mocidade:
“Para Padreiro vou rindo, para Castriz vou cantando.
E para San Salvador vou coma truita nadando.
San Salvador, Padreiro, Castriz, Boaña de Arriba…
Eran os catro lugares onde eu me divertía”.
María Mourelle: “Se hai que cantar, cantamos”
María Mourelle García, nacida en Grixoa de Esternande e residente en Boaña (parroquia de Castriz, concello de Santa Comba), medrou tamén entre o tráfico do wolframio.
Desde pequena estivo ligada á pandeireta:“Cando era rapaza ía ao baile a Grixoa. Había unha patroa que tocaba e sempre me pedía que tocara con ela. Así aprendín”.
A música acompañouna sempre: “Na casa cantaba co meu avó. Cando traballaba na mina de Varilongo, sempre volvíamos a casa cantando. Era a nosa diversión”.
Pasou décadas sen tocar, até que hai uns anos volveu facelo e, coma por milagre, ducias de coplas agromaron dos seus beizos, sorprendendo á familia e aos veciños. Hoxe participa en eventos e medios de comunicación e acode onde faga falta: “Se hai que cantar, cantamos”.
Carmen Armán: unha loitadora de Cícere
A historia de Carmen Armán tamén está atravesada pola música. Como ela mesma lembra: «A miña afición comezou no ventre de miña nai, que tocaba moi ben a pandeireta. Acórdome de tocar toda a vida».
Desde moi nova animaba as ruadas da súa parroquia de Cícere:“Na casa onde naceu miña nai había unha taberna e facíanse ruadas con pandeiretas. Nós eramos nenas e tocabamos para que bailaran as mozas. Ata que chegou o tocadiscos”.
Carmen valora a continuidade da tradición: “Temos costumes incomparables e unha fala meiga. Encántame que a xente nova faga esta música, cos seus cambios, como é lóxico”. Foi noticia, xunto coa súa veciña Manuela Pose Blanco (DEP), polo mural das «Superavoas» pintado por Yoseba MP na rúa Bernardo Barreiro de Santiago de Compostela.
Toca tanto a pandeireta como o acordeón, e forma parte do grupo “As Loitadoras”, que ensaia no Centro Socio-Comunitario de Santa Comba e participa en diversos eventos.
Maruja da Cataliña, paixón pola pandeireta
María Amarelle García, coñecida como Maruja da Cataliña, é outra referencia. A súa voz figura eternizada no Arquivo do Museo do Pobo Galego (APOI), grazas ao labor de recollida de Francisco Manteiga e Ismael Marcos, quen gravaron cantigas transmitidas por ela e por Maruja do Americano (DEP).
Hoxe continúa repartindo música coa súa pandeireta, formando parte dun cuarteto que ensaia na antiga Casa da Escola de Sabaceda (Bazar), preto da súa vivenda, e tamén no grupo “As Loitadoras”, alén de participar en foliadas por toda a bisbarra.
Dispón dun amplo repertorio gardado no “disco duro” da memoria, incluídas pezas moi antigas aprendidas da súa avoa:“Nunca se me esquencen. Ela era quen mas ensinaba polas noites”.
Sempre transmite o valor do oído e da memoria. Antes non había tantos avances tecnolóxicos: “Escoitabamos as cancións e quedaban gravadas. Ó chegar á casa, miña compañeira Maruja máis eu tocabamos duro a pandeireta ata que saían”.
As ruadas eran para ela un espazo de socialización: “Eran o noso divertimento, porque tocabamos para estar as mozas e os mozos xuntos”. Por iso considera esencial manter vivas estas tradicións e celebra que nos últimos anos a música e o canto popular teñan máis repercusión.
“Cantar é moi bonito. Mentres cantas, esqueces todo”, sentencia Maruja, que aínda conserva a súa primeira pandeireta, agasallo da avoa.
