José Manuel Caamaño
Portavoz do PP de Mazaricos
Deputado provincial do PP
Os clásicos son clásicos porque conteñen ensinanzas que transcenden o tempo e o espazo e, porén, teñen algunha mensaxe que nunca deixa de ser actual en todo tempo e lugar. Tal é o exemplo da novela titulada A morte de Iván Illich, de Lev Tolstoi. Porque aínda que estea morto, Iván Illich é xa lamentablemente inmortal e contemporáneo de moitos dos nosos enfermos. Sabémolo ben: a inxustiza, o sufrimento, a soidade e a dor únennos dalgún xeito, son as «situacións límite» que atravesan a historia e interrogan as nosas vidas e a forma que temos de enfrontarnos coa propia caducidade. De aí que a señorial vivenda de Petersburgo creada por Tólstoi é hoxe tamén a humilde morada de tantas persoas e familias en cada recuncho da terra.
En efecto, alí estaba Iván adormecido no sofá con sonos de miserables, de todo o que un señor da xustiza podía desexar e para quen a vida se basea nos praceres dunha boa partida, decoro nas costumes e boa aparencia social nos bailes de salón con distinguidos convidados. É a vida desexada, onde o superfluo non deixa ver o sentido real de todo canto existe e onde o mal alleo queda escurecido polo desfrute do benestar propio. Porque poucos son conscientes da dor cando se contempla de lonxe e non invade a propia vida, pois sabemos que cando máis valoramos o que temos é precisamente xusto nese momento en que o perdemos.
É entón, cando parece que a vida é tan só pracer e felicidade, cando irrompe sen previo aviso o desgusto do infortunio, cando a debilidade humana se abre paso para converter un soño na fráxil presa da inoportuna desdicha. O desconcerto, a ira, o temor e unha infinidade de sentimentos afloran na escena de alguén que ata entón unicamente era un ser inconsciente da súa propia condición. De xuíz pasa a ser culpable e de señor convértese nun mero servo. A desesperación comeza a apropiarse do seu ata entón indolente ser para truncar unha vida bañada de éxito e fortuna. Porque tamén el é home, aínda que a veces, como dicía o gran filósofo danés Soren Kierkegaard, é preciso ser «convertidos en polvo» para comprendernos como iguais, como tamén expresara ben Jorge Manrique nunhas das Coplas pola morte do seu pai: «Así que non hai cousa forte,/ que a papas e emperadores e prelados,/ así os trata a morte/ como aos pobres pastores de ganados».
Iván Illich desconcertábase coa súa doenza. Escoitaba opinións, diagnósticos de expertos e montóns de valoracións que non facían senón aumentar aínda máis a súa confusión e as súas dúbidas. Era o momento de parar e reflexionar, de enfrontarse consigo mesmo, porque sabía xa que todo era banal en relación coa inmensa dor que non podía deixar de sentir e que lle resultaba imposible de soportar, quizais coma aquel que levou ao mesmísimo Nietzsche ao borde da tolemia.
É posible que os sans non entendan de todo aos enfermos e dependentes, sinxelamente porque xulgan o seu comportamento, as súas accións e reaccións desde o seu propio lado afortunado. Pero a verdadeira empatía é saber situarse no seu lugar, é com-padecerse con eles e vivir tamén a súa dor dalgún xeito. Porque agora, o honor dunha vida intachable cede o seu trono á soidade na que a dor o inunda todo para situalo ao borde dun abismo no que non hai luz, senón tebras e incomprensión. Cada hora, cada minuto que pasaba, non era máis que un momento engadido dunha incesante tortura. Por que precisamente a min? É a eterna pregunta: Por que Xob debe sufrir tanto sen motivo algún?
Iván Illich, coma calquera dos nosos contemporáneos, consumíase no seu tormento mentres todos o disimulaban baixo a melodía dun piano. Aduladores, inimigos, médicos…, incluso aqueles seres queridos o abandonaron ao seu destino baixa a éxida da mentira, esa mentira que ocultaba o tráxico desenlace. Pero el sabíao e cada disimulo era coma un cravo ardendo no seu corazón: «atormentáballe esa mentira, atormentáballe que non quixeran admitir que todos sabían que era mentira e que el o sabía tamén, e que lle mentiran acerca do seu horrible estado». Iván Illich, o gran señor dos tribunais, sabía que se aventuraba cara unha viaxe sen retorno. «Deixade de mentir!», quere berrar. É o decoro o que non permite contemplar a realidade dun ser sufrinte que, no derradeiro transo da súa existencia, tan só precisaba un pouco de compaixón auténtica: «quería que o acariciaran, que o bicaran, que choraran por el». No fondo, unicamente desexaba acompañamento e comprensión, xusto aquilo que ninguén, ningunha das persoas que amaba, foran capaces de darlle.
Todos excepto Gerasim, o seu fiel servente, o último entre todos, o único que tivo o valor para miralo directamente e eses ollos brillantes. Porque só el o axudaba e asistía no seu día a día. E máis importante aínda, só el evitou empurralo a ese furado negro para acompañalo realmente ata o momento da súa morte, cando ao fin deixaba xa de existir e así tamén de sufrir.
Gerasim é xa un personaxe simbólico que transcende o relato de Tólstoi. Porque el representa a labor que tantas persoas están facendo ao carón dos nosos enfermos, dependentes e das persoas maiores que precisan de alguén ao seu lado. Paréceme ter lido nalgún sitio que foi Gregorio Marañón quen dixo que o maior avance da medicina dos últimos séculos foi a cadeira, curiosamente un invento dun escribano sumerio da antiga Mesopotamia aló polo século V antes de Cristo. E certamente o recurso á cadeira pode cualificarse coma un símbolo ben oportuno non só na caracterización da relación necesaria entre os profesionais da medicina e os enfermos, senón tamén da nosa atención e obrigación coas persoas en situación de dependencia.
É certo que hoxe temos moitos Gerasim cunha cadeira ao carón de quen o precisa. Pero entre eles quixera louvar a magnífica labor das traballadores da axuda no fogar, pois na súa maioría son mulleres que fan un traballo non sempre ben agradecido nin suficientemente recoñecido. Por iso, e máis aló das liortas que a miúdo vemos acerca de prezos duns e doutros, especialmente liortas ideolóxicas entre administracións por recursos que «todos son de todos», esperamos que non se esqueza o realmente importante, que non é senón o recoñecemento axeitado e xusto da gran labor que as traballadoras do servicio de axuda no fogar están facendo cada día con tantos Iván Illich que non deixan de poñer a proba o tipo de sociedade que somos e que tamén marcan o rumbo do tipo de sociedade que deixaremos a quen nos suceda no futuro.
